İş Sigortası: Serbest Çalışan Rehberi

Kısa cevap: Serbest çalışıyorsan sigortan otomatik başlamaz; kendin kurmak zorundasın. Türkiye'de bunun iki temel yolu var: vergi mükellefiyeti açıp 4/b (Bağ-Kur) kapsamında sigortalı olmak ya da hiç kazanç faaliyeti yoksa isteğe bağlı sigorta ile prim ödemek. Buna ek olarak mesleğine göre özel poliçeler (mesleki sorumluluk, ferdi kaza, işyeri) devreye girer. Toplam maliyet, aylık nakit akışının sabit bir kalemi olur; bu yüzden fiyatı öğrenmeden değil, bütçeye yerleştirdikten sonra karar ver.

Serbest çalışan işçi sigortası tam olarak neyi kapsar?

Kavramı üç katmana ayırmak işini kolaylaştırır:

• Sosyal güvenlik katmanı: Emeklilik (malullük, yaşlılık, ölüm) ve genel sağlık sigortası. Zorunlu olan kısım budur.
• Gelir kaybı katmanı: Hastalık, kaza veya iş alamama durumunda gelirin kesilmesine karşı koruma. Serbest çalışanda bu kısım büyük ölçüde eksiktir; ferdi kaza ve tamamlayıcı ürünlerle ya da nakit rezervle kapatılır.
• Sorumluluk katmanı: Yaptığın işten doğan zararlar. Danışmanlık, sağlık, mühendislik, yazılım gibi alanlarda mesleki sorumluluk poliçesi anlamlı hale gelir.

Birçok kişi sadece birinci katmanı halleder ve diğer ikisini yıllarca ertelemeye devam eder. Hangi sigortaların gerçekten gerekli olduğunu tartıştığımız sayfada da vurguladığımız mantık burada da geçerli: seni iflas ettirecek riski sigortala, küçük masrafları bütçeden karşıla.

Adım adım süreç

1. Statünü netleştir. Düzenli olarak fatura kesip kazanç elde ediyorsan vergi mükellefi olman gerekir; bu durumda 4/b kapsamına girersin. Hiç faaliyetin yoksa ve sigortasız kaldıysan isteğe bağlı sigorta seçeneğine bakılır.
2. Vergi dairesine kayıt. Şahıs işletmesi kurulumu vergi dairesi işlemiyle başlar. Meslek grubuna göre serbest meslek erbabı (serbest meslek makbuzu) veya ticari kazanç (fatura) ayrımı yapılır. Bu ayrım hem defter türünü hem gider yazabileceğin kalemleri etkiler.
3. Sigortalılık bildirimi. Vergi kaydı sonrası sigortalılık genellikle sistem üzerinden başlatılır. Yine de e-Devlet üzerinden tescilinin gerçekten açıldığını kontrol et; açılmadığını fark etmek aylar sonra geriye dönük borç anlamına gelir.
4. Prim matrahını seç. Prime esas kazanç, asgari tutar ile üst sınır arasında beyan edilir. Alt sınırı seçersen nakit akışı rahatlar, emeklilik aylığın düşer. Üst sınıra yaklaşırsan tersi olur.
5. Ödeme takvimini kur. Primler aylık dönemler halinde ödenir. Otomatik ödeme talimatı ver, son güne bırakma. Gecikme zammı ve sağlık hakkının donması en sık yaşanan iki sorun.
6. Özel poliçeleri ekle. Mesleki sorumluluk, işyeri/ekipman, ferdi kaza ve gerekiyorsa tamamlayıcı sağlık. En az iki üç teklif al, teminat limitlerini ve muafiyetleri satır satır karşılaştır.
7. Yıllık gözden geçirme yap. Ciro değişince matrah tercihini, poliçe limitlerini ve gider planını yeniden ele al.

Prim bileşenleri ve mali etki

4/b kapsamındaki primin içeriği kabaca şöyle ayrışır: